Historias – Found memories

Beschrijving

Elke dag gooit Antonio de luiken open van het koffiehuis annex winkel, ook al lijkt hij zijn enig overgebleven klant. Elke morgen probeert hij Madelena ervan te weerhouden de broodjes eigenhandig in het broodjesvak te leggen — chagrijnig dat Madelena zich niets van zijn dringende wens aantrekt en onverstoorbaar haar tas leegt. “Bemoei jij je nou maar met het zetten van die vieze koffie van je,” zegt zij tegen hem. Een kwebbelarij die steevast wordt afgesloten met het gezamenlijk drinken van een kopje sterke koffie op het bankje voor het cafe en een overpeinzing over het weer.

De koffie is hier een overblijfsel uit een lang vervlogen tijd van bloeiende koffieplantages. Een tijd waarin culturen samenkwamen en nieuwe werelden werden geschapen. Maar daar is alleen de vergane glorie nog van over.

De kalme routine in het dorp wordt verstoord met de komst van een jonge fotografe, Rita. Met haar rugzak wandelt ze het dorp binnen. Ze besluit een tijdje in Jotuomba te blijven. Zij heeft haar eigen manier om naar de voor de dorpelingen vertrouwde omgeving te kijken. Iets van de schoonheid die zij beleeft weet ze te vangen in mysterieuze foto’s, gemaakt met een zelfgebouwde gaatjescamera. Ze lijkt te houden van het ouderwetse, trage bestaan dat ze in het dorpje aantreft. Misschien is ze gewoon in de verkeerde tijd geboren, zegt Rita op een gegeven moment.

Ze vindt tijdelijk onderdak bij Madalena die ze fotografeert tijdens het broodkneden in het licht van een olielamp. Langzaam komen de verhalen los, en wordt duidelijk dat de dorpsbewoners vastzitten in hun herinneringen. En er is geen volgende generatie om iets aan door te geven. Rita luistert, fotografeert en stelt vragen.

Kijkende naar deze film realiseer je je als tv- en filmkijker hoe gewend we zijn geworden aan vertier, opwinding, spanning en afleiding. In de ene film ligt de dreiging voortdurend op de loer; in de andere film razen we mee in wervelende acties die ons in het dagelijks leven stapelgek zouden maken. Film is vertier. En misschien ook een hulpmiddel om gevoelens van leegte naar de achtergrond te dringen.

Het is nogal verbijsterend dat de jonge Braziliaanse filmmaakster Julia Murat het middenin het smartphone-tijdperk (2011) aandurfde een film te maken waarin helemaal ‘niets’ gebeurt. Niets wat de zinnen op scherp zet — geen dreiging, geen prikkeling, geen afleiding. Het grootste deel van de film is er zelfs geen muziek.

Het idee voor de film, vertelt filmmaakster Julia Murat in een interview, ontstond lang geleden, toen ze ergens in Brazilie stuitte op een gesloten dorpskerkhof. Het gegeven fascineerde Murat, en bleef het meer dan tien jaar sluimeren. “Waarom zit het kerkhof op slot,” vraagt fotografe Rita in de film. “En waarom is er sinds 1976 niemand meer gestorven?” Antonio van het koffiehuis antwoordt: “We vergeten hier te sterven.”

Historias (Found Memories) is een film die de kijker alle ruimte biedt tot reflectie op het thema leven en dood. Alleen al door de verstilde schoonheid waarin Murat haar film heeft gedrenkt. Als een 17e-eeuwse portretschilderij speelt de film met licht — een schitterend spel van licht- en schaduwvlekken in het schijnsel van een olielamp.

“Ik had een buitenstaander nodig om licht in deze afgesloten dorpswereld te werpen,” zegt Julia Murat in een interview. “Een buitenstaander die met haar camera’s het leven spiegelt in het oude dorp, zoals zij dat waarneemt.”

Op eigen kracht lijkt geen van de inwoners ooit los te kunnen komen uit het web van herinneringen. Het is soms net alsof de fotografe het dorp wijst op een stroom die onder alle ervaringen door blijft stromen. Zie de verandering bij Madalena, die zich in een ontroerende scene letterlijk bloot geeft.

We zijn een trage film als deze niet meer gewend. Pure <em>slowmovie</em>. Anderhalf uur kan heel lang aanvoelen. En toch oordeelt <em>de Volkskrant</em> in een recensie: “De film is weemoedig en meditatief; na afloop overheerst het verlangen de tijd nog even stil te laten staan.”

Een andere recensent verzucht: “Historias is een zachte, poetische film over een vergeten tijd en plaats — een film die je laat genieten van het wegvallen van doelgerichtheid in het leven, al is het maar voor even. Een beeldverhaal dat toont hoe bloei en verval, leven en dood bij elkaar horen.